De eerste dag van ons verblijf in Terhole was er een van gemengde gevoelens. Een strijd tussen mooi en lelijk, tussen warm en koud. Nu ik terugkijk op de vijf dagen in Zeeuws-Vlaanderen kan ik vaststellen dat de gevoelens gemengd zijn gebleven. Wat we die eerste dag voelden, voelden we de hele week. Het Zeeuws-Vlaamse land is een land van contrasten. Het gekke is dat onze kleine zoektocht naar schoonheid ons meerdere keren leidde naar het tegenovergestelde. Er was een gesprek met een Terhoolse voor nodig om ons te doen inzien dat lelijke dingen ook heel mooi kunnen zijn, als je het maar wilt zien. Die Terhoolse was Petra, de vrouw die ons had uitgenodigd om deel te nemen aan Krot of Kans. Dat zij zelf ook in Terhole woont is geen toeval maar dat we haar die donderdagavond spraken was minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Petra is in de tussentijd namelijk ‘voor zichzelf begonnen‘ en in die zin niet meer betrokken bij Krot of Kans. Maar omdat ze maar 100 meter bij het projecthuis vandaan woont was even aanwaaien voor haar een kleine moeite.

Dachten we.

Petra vertrok pas drie uur later, na een gepassioneerd gesprek over de mensen, het dorp, de streek, de provincie, ons land, onze zuiderburen en zelfs over Europa. In die drie uur kregen we het verhaal bij de dorpen en buurtschappen die we hadden bezocht. Ik leerde bijvoorbeeld dat het geen toeval was geweest, dat ik in Zaamslag veel mensen van achter vitrages had zien gluren en gekscherend tegen Marleen had gezegd dat ik me heel even in Westkapelle waande. Petra merkte op dat ik dat goed had gezien. Zaamslag is, in tegenstelling tot het land van Hulst, namelijk niet katholiek. De mensen en de cultuur zijn er anders. Op zo’n moment weet je weer even waarom je het heden alleen kunt begrijpen als je de geschiedenis kent.

Petra vertelde nog veel meer. Over de veranderingen in het gedoogbeleid, over drugstoeristen en oude smokkelroutes. Over de belangstelling van de Europese Unie voor de regio, over krimp en over de warme band met België. Belgen komen boodschappen doen in Nederland, Petra studeert in Gent. Belgen kopen huizen in onze krimpregio’s, Nederlanders gaan naar Antwerpen voor vertier en gezondheidszorg. Hoe meer je er over weet, hoe beter je het gaat begrijpen. Maar het gesprek met Petra maakte ons ook nog iets anders duidelijk: ons verblijf was te kort. Je kunt in een paar dagen onmogelijk kennismaken met alle facetten van leven en werken in Zeeuws-Vlaanderen.

Dat het bedroevend slecht weer was hielp ook niet. Gaan we eindelijk eens fietsen in de polder, regenen we zeiknat. Zoek je dan eens naar schoonheid, komt de troosteloosheid met bakken uit de lucht vallen. Petra had vol vuur verteld dat zelfs Sas van Gent prachtig is. Dat de fabriek die daar staat ook hele mooie muziek maakt, als je goed luistert. Maar we zijn die zaterdag niet meer gaan luisteren. Het regende wéér.  We reden die middag in één keer door naar de Westerscheldetunnel. Niet in de wetenschap dat Middelburg minder troosteloos zou zijn die dag, we deden dat omdat we weer even thuis wilden zijn, zonder gemengde gevoelens. Later gaan we nog eens terug, als de zon schijnt. Om te kijken en luisteren naar de schoonheid die we nu te weinig hebben gezien en gehoord. Dan zullen we de kans minder onbenut laten.

Het digitale dorp

 In het geheimvan Lamswaarde ga ik samen met dorpsbewoners aan de slag om het DNA van Lamswaarde bloot te leggen. Waarom is het zo aantrekkelijk om hier te wonen en te werken? Vanuit de gedachte dat dorpsbewoners dit zelf het beste kunnen, circuleren er sinds april drie camera’s in Lamswaarde. Bewoners maken foto’s en filmpjes om het dorpsleven te verbeelden.

 Eén aspect van het dorpsleven anno 2012 wil ik nu belichten. Het digitale dorp. We hebben geen slager, bakker of kruidenier meer om de dagelijkse nieuwtjes uit te wisselen. 

Dit gebeurt voor een groot deel digitaal in Lamswaarde. Jaren geleden heeft Jurgen Buysrogge het initiatief genomen om een dorpswebsite op te richten, www.lamswaarde.com

Vanaf het begin vonden de dorpsbewoners dit een leuk initiatief om lokaal nieuws te kunnen lezen. Omdat de dorpsraadvan Lamswaarde wilde dat de site echt als een digitale dorpspomp ging functioneren, hebben zij ook de verenigingen erbij betrokken, die ook hun nieuws op de site gingen plaatsen.

Met de komst van Sonja Mulleman, een Antwerpse die zo’n vijf jaar geleden in ons dorp samen met haar zoon Ben neerstreek, heeft de website een nieuwe impuls gekregen. Sonja  is nu actief als dorpsreporter. Eerst in samenwerking met George de Vilder, nu samen met Marloes, ook een nieuwe dorpsbewoonster. Sonja schrijft korte artikeltjes over het dorpsleven, de verenigingen, de ondernemers en de bijzondere en gewone mensen die hier wonen. Niets ontsnapt aan haar aandacht. Als een vrachtwagen te hard door het dorp rijdt, neemt Sonja contact met het vervoersbedrijf en weet zij te regelen dat dit niet meer gebeurt. Zij interviewt stratenmakers, die wegwerkzaamheden in het dorp verrichten en boeren tijdens het zaaien en oogsten. Is er een activiteit van de school, de voetbal of de (tafel)tennis? Heeft iemand een bijzondere baan of hobby? Sonja is er altijd bij met haar notitieboekje en camera. Zij maakt verslag, neemt foto’s en met een beetje geluk staat dit nog dezelfde dag op het web.

 En dit werkt als een trein. Lamswaarde heeft 580 inwoners en de website van Lamswaarde telt per dag 180 tot 200 bezoeken. Per maand nemen tussen de 1200 en 1400 unieke bezoekers een kijkje op de website. Een heuse digitale dorpspomp.

In deze aflevering: bewoners Johan de Koning (architect) en Bram Kwekkeboom (acteur) vertellen hoe ze te werk gaan in het 3e huis van Krot of Kans in Terhole.

Wat voor Sluiskil geldt, is tot op zekere hoogte illustratief voor de gehele Zeeuws Vlaamse Kanaalzone: de woonkwaliteit van de regio wordt negatief beoordeeld vanwege de grote aanwezigheid van industrie en logistiek. De bedrijvigheid rond het kanaal geeft geluid- geur- en lichtoverlast, industriële complexen staan qua schaal in schril contrast ten opzichte van kleine dorpjes en het kanaal vormt een hinderlijke fysieke barrière tussen oost en west.

Vanwege deze negatieve beoordeling zou je verwachten dat beleidsmakers alles op alles zetten om juist in dit gebied de omgevingskwaliteit te stimuleren. Het is namelijk belangrijk dat mensen behalve in dit gebied werken er óók willen wonen. Waar komen anders alle arbeiders van de Zeeuws Vlaamse fabrieken en ondersteunende bedrijven vandaan? Toen dus het nieuwe omgevingsplan van de Provincie Zeeland 2012-2018 ter inzage werd gelegd, keek ik reikhalzend naar de passages over de Zeeuws Vlaamse Kanaalzone. Ik raakte enigszins teleurgesteld en ben daarom maar in mijn pen geklommen. Bij deze.

———————————-

‘Land in Zee’ -een kritische reflectie

Het ontwerp-omgevingsplan 2012-2018 (klik hier), dat de provincie Zeeland momenteel ter inspraak heeft gelegd en later dit jaar hoopt te bekrachtigen, is opgebouwd rond een sterke visie, maar mist voor deelregio’s –zoals voor de Zeeuws Vlaamse Kanaalzone- haar doel. Het plan gaat te veel uit van de sterktes en zwaktes van de bestaande situatie en wanneer dit plan wordt gevolgd, zullen deze te veel worden vergroot. Een onwenselijke regionale functiescheiding zal het gevolg zijn. Om het welvaren van de provincie te garanderen, zou een meer holistische benadering per regio op zijn plaats zijn waarin variatie in sectoren en activiteit per deelgebied worden gestimuleerd. Met dit artikel hoop ik de provincie tot een andere benadering te verleiden.

Wat is ook alweer een omgevingsplan en in hoe verre is het belangrijk voor de regionale situatie in Zeeland? -Het omgevingsplan omvat de provinciale visie op Zeeland en welke onderwerpen de komende jaren voor de Provincie belangrijk zijn. Het is dus het provinciaal beleidsplan voor ruimte, milieu, water en natuur. Na vaststelling dienen Zeeuwse gemeenten zich vanaf eind 2012 te schikken langs de lijnen die de provincie in dit plan heeft uitgezet. Het omgevingsplan doet er dus toe.

‘Land in Zee’

De provinciale visie is in het omgevingsplan samengevat in de typering ‘Land in Zee’: ‘Zeeland leeft op de verbinding tussen land en zee. Vanuit de ligging van het Zeeuwse land, met overal de zee dichtbij, zijn unieke kwaliteiten en ontwikkelingen ontstaan. Het benutten van die kwaliteiten en het toegankelijk maken daarvan, krijgt invulling vanuit het idee dat Zeeland ‘Land in Zee’ is. Het Zeeuwse land is puur mooi en divers. Het staat symbool voor de nuchtere, betrouwbare en authentieke kant van Zeeland. De zee is ruig onstuimig en uitdagend.’ –Aldus de provincie in het omgevingsplan.

Deze visie wordt vervolgens uitgewerkt in drie deelthema’s: ‘Bloeien op Land en in Zee’, ‘Produceren op Land aan Zee’ en ‘Beleven van Land en Zee’. Dit zijn op zichzelf legitieme thema’s die -parallel aan de klassieke economische sectorenopdeling- daadwerkelijk het soort activiteit in Zeeland samenvatten. Er is veel activiteit in de Zeeuwse landbouw en visserij (wat in de visie onder ‘Bloeien’ wordt geschaard,) er wordt veel geproduceerd in Zeeuwse havens en steden en er is een grote ‘belevingssector’ langs de kust, maar ook in oude stadjes zoals Zierikzee, Veere, Hulst en Sluis.

Het gaat mis wanneer deze thematische opdeling óók een indeling naar geografie blijkt te zijn. Een schets van Zeeland toont dat ‘Beleven van Land en Zee’ alléén aan de Noordzeekust en rond het Veerse meer plaatsvindt, ‘Produceren’ is voorbehouden aan het geografische hart van Zeeland, bestaande uit Middelburg, Vlissingen, Goes en Terneuzen en de havens van Vlissingen en Terneuzen en ‘Bloeien op Land en in Zee’ vindt in een groot gebied aan de oostkant van de provincie.

Ook in de beschrijvende tekst wordt de geografische ligging direct gekoppeld aan het thema. Zo wordt in de tekst over het thema en gebied ‘Bloeien op Land en in Zee’ óók meegenomen dat het gebied dichtbij de oostgrens van Zeeland ligt en het ‘niet alleen profiteert van wat er in Zeeland gebeurt, maar ook de ontwikkelingen over de grens benut’. Betekent dit dat gewassen meer ‘bloeien’ als deze ontwikkelingen over de grens worden benut? –Trekken appelbomen zich wat aan van provinciegrenzen?

Ook binnen Zeeland is de combinatie van thematische en geografische opdeling te chargerend. Het thema ‘Bloeien op Land en in Zee’ is bijvoorbeeld niet per se uniek voor het bijbehorende gebied. Alsof de akkers elders in Zeeland, bijvoorbeeld in West-Zeeuws Vlaanderen, niet bloeien. Hetzelfde geldt voor de andere twee gebieden: het dagtoerisme in de stad Hulst, geografisch gezien onderdeel van ‘Bloeien op land en in zee’, is thematisch gezien beter te scharen onder ‘Beleven van Land en Zee’, en ten slotte wordt in de zone van ‘Produceren op Land aan Zee’ zeker niet alléén geproduceerd. In hun streven om regio’s een sterk profiel te geven, hebben de opstellers een niet steekhoudende combinatie van geografische én thematische indeling gebruikt.  Minder dominante kwaliteiten worden eenvoudigweg opzijgeschoven.

Functiescheiding of totaalbenadering?

Niet alleen doet de geografische toewijzing van thema’s geen recht aan de huidige situatie van Zeeland, het kan óók geen wensbeeld zijn om een al dan niet bestaande provinciale functiescheiding aan te wakkeren. Juist de mengeling van verschillende thema’s van gebieden maakt een regio zo interessant. Het is een beleving om iets te zien bloeien (spreekt het omgevingsplan niet van een mogelijkheid tot opstart van een Visserij experience?), er kan iets bloeien tussen de beleving of productie (hoe is anders het  glastuinbouwproject nabij Westdorpe te typeren, waarin restwarmte en CO2 van de industrie gekoppeld zijn aan de groei en bloei van tomaten en paprika’s?) en jawel: productie is óók om te beleven. In dat opzicht is het is vreemd dat attracties als het Portaal van Vlaanderen en het nog te vestigen Zeeuws Industriemuseum in het omgevingsplan van Zeeland ontbreken. Zijn deze niet van belang?

Vijftig jaar nadat de functiescheiding in landschapsontwerp en architectuur zijn opgang maakte, is duidelijk geworden dat het niet het ideale model is om een stad of streek vorm te geven. Neem de Rotterdamse Lijnbaan, een winkelcomplex waar strikte functiescheiding tot het extreme is doorgevoerd. Winkelend publiek, vrachtverkeer en woonblokken zijn strikt gescheiden. Het gevolg is dat de expeditiestraat onveilig is, want er komt alléén een enkele vrachtwagen en de Lijnbaan zelf is na sluitingstijd van de winkels uitgestorven en biedt een desolate indruk. Geen wonder dat het moeilijk is om de woonflats tussen deze monoculturen gevuld te houden. Het is de vraag of Zeeland op een landschappelijke equivalent zit te wachten. Is alléén ‘Beleven van Land aan Zee’ niet gewoon erg saai? Willen we streken met louter agrarische bestemming? Is het slim om beleid te voeren waarin productie wordt geconcentreerd en daarmee het lokale landschap en de arbeidsmarkt nóg eenzijdiger wordt ingericht?

Mijn analyse is dat de streken van Zeeland dan wel verschillend zijn, maar zonder uitzondering combinaties bevatten van de drie thema’s. Daarnaast is een beleidsplan er niet om alléén bestaande trends te versterken. Je kan je afvragen of de kuststrook van Zeeland er wel bij gebaat is als deze zich nog méér ontwikkelt als ‘belevingsgebied’. Rij in een winterse maand eens langs Renesse en kijk of er daadwerkelijk zo veel te beleven valt. Het zou voor deze streken een zegen zijn als er ook buiten het ‘beleefseizoen’ activiteit te ontwaren is.

Hetzelfde geldt voor de Zeeuws Vlaamse Kanaalzone, waar ik vandaan kom en waarmee ik me sterk verbonden voel. Voor het CBK Zeeland voer ik momenteel onderzoek uit naar de inpassing van industrie in het landschap. De vraag is hoe met landschappelijke ingrepen enerzijds de omgevingskwaliteit voor bewoners en anderzijds de recreatieve waarde voor bezoekers wordt vergroot. Deze omgevingskwaliteit, die ik chargerend ook onder ‘Beleven van Land en Zee’ schaar, zou juist in deze zone proactief moeten worden bevorderd. Een analyse van de bedrijvigheid in de Zeeuws Vlaamse Kanaalzone, toont dat namelijk het niet ontbreekt aan goede infrastructuur, ruimte of ontwikkelingskracht, maar aan een herkenbaar imago en aan mensen die naast de fabrieken willen wonen. Het bieden van een prettig woonklimaat waar mensen na een dag werken willen thuiskomen, zou als integraal onderdeel van het economische complex rond de Zeeuws Vlaamse Kanaalzone moeten worden opgevat. Om te scoren op het thema ‘Produceren op Land aan Zee’, moet aldus óók de beleving van de plek worden versterkt. Het in het ontwerp-omgevingsplan genoemde streven om de huidige omgevingskwaliteit bij verdere ontwikkeling van de Kanaalzone op gelijk niveau te behouden, is daarbij niet genoeg, het moet beter worden.

Ondanks mijn kritiek op de analyse en beleidsdoelstellingen, blijft het prijzenswaardig dat de provincie zich heeft ingespannen om een nieuwe visie neer te leggen. De basisgedachte van ‘Land in Zee’, waarin landschappelijke, culturele en ondernemende kwaliteiten van Zeeland worden samengevat, slaat de spijker op zijn kop. Het is jammer dat in de uitwerking een thematische en geografische opdeling hinderlijk zijn gecombineerd: dit doet geen recht aan de huidige staat van Zeeland en kan zeker geen streefbeeld zijn. Het is beter om te beseffen dat regio’s dan wel verschillend zijn, maar altijd een mix vormen van verschillende soorten landschap en activiteit. Sterker nog: het ene kan niet zonder het andere. ‘Beleven’, ‘Bloeien’ en ‘Produceren’ zouden als  complementaire grootheden dienen te worden beschouwd die per plek afgestemd dienen te worden. Ik moedig de provincie aan om het omgevingsplan op deze punten opnieuw te beschouwen en daarmee tot een nóg betere visie te komen voor ons prachtige ‘Land in Zee’.

Pepijn Bakker, mei 2012

Pepijn Bakker is geboren in Hoek, groeide op in Terneuzen en is architect en onderzoeker te Rotterdam. Voor CBK Zeeland onderzoekt hij de landschappelijke inpassing van de industrie en logistiek in het Zeeuws Vlaamse landschap. Medio juli 2012 verschijnt het eindverslag.

KROTofKANS is neergestreken in Terhole. Het kan niet mooier. Net nu onze basisschool Tervliet
weer volop onderwerp is van gesprek . De school vervult een belangrijke sociale functie voor zowel
dorpskern als buitengebied. Houden we het aantal leerlingen en welke onderwijsvorm is nog
aantrekkelijk genoeg om ook in de toekomst voldoende leerlingen te houden? De kwaliteit van het
onderwijs is zeer goed en dat willen we zo houden.

Natuurlijk, dat speelt niet alleen in Terhole. En ook niet alleen nu. De geschiedenis van de school
laat zien dat we bijvoorbeeld al meerdere keren met sluiten zijn bedreigd. Twintig jaar geleden
nog zat de school op het minimum en moest er naar Den Haag worden gereisd. Enkele jaren later
had de school 50 leerlingen. Een overschot aan kleuters in een andere kern heeft het voortbestaan
eens gered. Ouders reden met de kinderen op en neer en zorgden voor een toekomst. Een
posteractie bezorgde ons vorig jaar nog drie nieuwe leerlingen. Als al die mensen zich niet creatief en
gepassioneerd hadden getoond bestond onze school niet meer.

De school is nu opnieuw onderwerp van gesprek. Hoe zorgen we voor voldoende leerlingen, ook in
de komende jaren? De scholengemeenschap twijfelt soms. Het woord KRIMP is de reden. Of toch
niet? De school telt momenteel 25 leerlingen. Acht peuters hopen aan te kunnen sluiten. Als MR
en namens de ouders zijn wij op zoek naar manieren en aanknopingspunten, om op een andere
manier naar toekomst van de school en ons dorp te kijken. Zijn er deskundigen, op bijvoorbeeld
pedagogisch, financieel of sociaal vlak die in Terhole komen logeren? Of ervaringsdeskundigen die
met ons mee willen denken hoe wij samen met de scholengemeenschap, de gemeente en andere
partijen een toekomst kunnen creëren? Mensen die onze school en het belang ervan in beeld willen
brengen? Hoe gaat men hier elders mee om? Graag nodigen wij iedereen uit met ons mee te denken
en kijken.

Graag tot ziens in Terhole!

Vriendelijke groet,

Namens de MR van basisschool Tervliet en dorpsraad Terhole

Rome leer je het beste kennen door te doen als de Romeinen, zeggen ze wel eens. Als ik even de kans krijg mag ik die zegswijze altijd graag interpreteren als: ‘ga in de eerste week van je verblijf elders gewoon in de plaatselijke kroeg zitten, dan leer je meer over de streek dan van tien toeristentripjes’. Dat het hier in het land van Hulst wemelt  van de gelegenheden die zich uitstekend lenen voor die invulling leerde het boek Cafés in het Land van Hulst mij een paar weken geleden al, maar desondanks  heb ik deze keer gekozen voor het grote vermijden van de toog. We zijn hier tenslotte maar een week. Daar komt bij dat ik op koninginnedag een weddenschapje heb afgesloten dat ik best twee maanden zonder alcohol kan. Iets met katten, spek en binden…

Maar vanmiddag gingen we dan toch een café binnen: In ‘t Zicht der Schelde. Op aanraden van velen waren we naar het dorpje Paal gereden. Heel erg spannend was het daar niet, -een van de hoogtepunten was het ontwaren van Gemaal Paal-, maar het plaatsje had wel iets warms, vonden we. Misschien had dat ook te maken met onze constatering dat dit het eerste dorp was waar we géén borden van makelaars aan ramen zagen hangen. We besloten in ieder geval om er te blijven. 

In ‘t Zicht bleek een puike tent. Aan de bar zaten een paar locals de week en het weer door te nemen. Een kind at een kop soep en de puppy van de eigenaar probeerde zijn eigen staart te vangen. De mensen waren vriendelijk, maar van een gesprek kwam het niet. Tegen zessen spoedden de meesten zich huiswaarts, wij op ons beurt gingen een deurtje verder, naar restaurant Kint & Co. Daar hadden we goede dingen over gehoord.

Met de eigenaar van het restaurant raakten we wel in gesprek. Hij bleek een Amsterdammer te zijn die eerst twintig jaar, samen met zijn Zeeuws-Vlaamse vrouw Riet Kint, een eigen zaak had gehad in de Hoofdstad. Op zeker moment vonden ze dat het tijd was voor iets anders en belandden ze in Paal, waar ze een pand kochten dat al dertig jaar had leeggestaan. Het was gebouwd in de jaren ’30 en fungeerde tot in de jaren ’70 als café. Na het overlijden van zijn vrouw gaf de toenmalige eigenaar echter de brui aan de horeca, om zich vervolgens te storten op de bouw en verkoop van modelschepen. Daar kon hij van leven. Het oude café gebruikte hij als opslagplaats voor de bootjes, waardoor het pand langzaam veranderde in een krot. Kint & Co zag dat als een kans. Wij plukten daar vanavond de culinaire vruchten van. Heerlijk eten en met een Spa blauw toch fijn in een oude kroeg zitten.  Alsof het voorbestemd was…

Natuurlijk vroegen we de gastheer ook of hij een beetje kon aarden in Paal, als Amsterdammer. Dat bevestigde hij. Hij voegde er aan toe dat je “binnen 40 minuten in Antwerpen zit, als het je even teveel wordt”. We vermoedden dat hij met ‘het’ doelde op het contrast tussen Amsterdam en Paal maar vroegen maar niet meer door. De kreeft werd geserveerd…en de lamsoren. Vers geplukt in het Verdronken Land, door kinderen uit het dorp. We geloofden hem op zijn woord.

Het maakt niet uit welke dorp of stad ik bezoek; als het even kan ga ik op zoek naar de plaatselijke bibliotheek. Dat mag je gerust beroepsdeformatie noemen. Vanmiddag fietsten we, ondanks de weinig fietsvriendelijke lucht, naar Hulst. We waren er binnen 20 minuten. Nog voordat we waren afgestapt opperde ik een bezoek aan de bibliotheek.  Ik wilde tenslotte ook graag weten of een inwoner van Terhole gemakkelijk aan bibliotheekboeken kan komen of juist met smart zit te wachten op een volwaardige digitale bibliotheek.

We namen niet de moeite het adres van de bibliotheek op te zoeken op de smartphone. We waren er van overtuigd dat de bibliotheek in het centrum zou zitten omdat bibliotheken daar voor ons gevoel nu eenmaal horen te zitten. Bovendien is Hulst zo’n mooi stadje dat je er met plezier rondstruint. Toen we na drie rondjes echter nog steeds geen bewegwijzering zagen, een dame van rond de 60 ons liet weten ook geen flauw idee te hebben van de locatie en het ook nog eens begon te plenzen, besloten we een overdekt terras op te vluchten en de telefoon dan toch maar te raadplegen. Via de website vonden we het adres, via Google Maps de route. De Bibliotheek bleek dus niet in het centrum te liggen. Toen geloofden we het wel even. Dat ik, als volger van het bibliotheeknieuws, beter had moeten weten realiseerde ik me pas toen ik ‘thuis’ de laptop opende. De posters die we onderweg naar huis achter ramen zagen hangen, posters die “Wij zeggen neen tegen verhuis bieb” schreeuwden, hadden geen belletje doen rinkelen.

Ik had beter moeten weten omdat de bieb in Hulst recentelijk veel in het nieuws was. Vanwege de ophef over de filialen in Kloosterzande en Vogelwaarde, maar ook vanwege de politieke strijd over de huisvesting van de bibliotheek in Hulst zelf. In de krantenbank lees ik nu een artikel in de PZC van 31 maart 2012, met de titel Lezen is zware kost. Een citaat:

Hulst heeft weer wat. Dat is geen nieuws, zult u zeggen. Klopt, maar het gaat ditmaal wel ergens over. Het gaat over de bibliotheek. Nu nog thuis in Den Dullaert, maar straks wellicht onderdeel van de Houtmarktplannen in de binnenstad. Voorstanders van behoud van de bieb in Den Dullaert voeren actie. Met rode posters met als opschrift: ‘Wij zeggen neen tegen verhuis bieb’. Zo wordt de plaatselijke bevolking gemobiliseerd tegen de verhuizing naar de Houtmarkt. Intelligente actie, want zonder bibliotheek ligt Den Dullaert min of meer op apegapen. Maar dat wordt er niet bij gezegd.  De actievoerders stippen vooral de in hun ogen zwakke plekken van de nieuwe huisvesting aan. De binnenstad is verkeersonveilig voor kinderen. Wie een boek wil lenen, moet voortaan parkeergeld betalen. Als je daar in de buurt al een parkeerplek kunt vinden.  Zo staat het ook ongeveer in een begeleidend schrijven. Een trits argumenten, verbonden door komma’s, waarvan een gewone lezer buiten adem raakt.

Vervolgens lees ik meer over hoed en rand op de sites van BN/De Stem, de PZC en Omroep Zeeland…en in een bijdrage van Conny van Gremberghe, uit 2010. Den Dullaert Hulst in de problemen windt er geen doekjes om. Leefbaarheid is ook hier de inzet van een politiek schimmenspel, zoveel is wel duidelijk.

Bibliotheken willen dolgraag het kloppende hart van de samenleving zijn. Waar dat hart precies ligt? Daar zijn de meningen over verdeeld. De een vindt dat bibliotheken decentraal in scholen of wijkcentra moeten opereren, de ander gelooft in samenwerking met andere culturele organisaties, in een mooi gebouw in een stadscentrum. Zelf zie ik ook veel in de samenwerking op school- en wijkniveau, maar in de rol van toerist moet ik toch erkennen dat een bibliotheek die niet in het centrum ligt voor mij onzichtbaar is. Dan voelt de decentrale bibliotheek opeens meer als een service voor hulpbehoevenden dan als een instituut dat als trots kenniscentrum middenin de samenleving staat. Ik ervaar dat als een leermoment.

Maar dat geldt voor mij. Hoe zou een Terholenaar denken over een bibliotheek in de stad zelf? Dat zal ik toch eens aan een paar mensen vragen.Valt een dorpsbewoner ook over de parkeergelden, zoals de tegenstanders van een nieuwe locatie? Dat lijkt ons zo gek. Wij hadden als Middelburgers juist het gevoel dat Hulst erg autovriendelijk is. Dat heeft uiteraard ook nadelen maar is wel een verademing als je het vergelijkt met thuis. Daar rijd je soms gewoon even door naar Vlissingen, omdat je daar zo lekker -en gratis- voor de deur van de supermarkt kunt parkeren, net als in Hulst. Dan loop je toch ook meteen even door naar de bibliotheek? Zo groot is het centrum toch niet? Of is dat simpelweg een verschil in beleving en gewenning?

Foto opening bibliotheek Den Dullaert 1974: Beeldbank Zeeland Zeeuwse Bibliotheek

Tijdens de wandeling van gisteren moest ik even denken aan de Ardennen. Dat had alles te maken met het zien van een bordje met daarop het welbekende logo van de Europese Unie. Dat logo, aangevuld met de tekst ‘mede mogelijk gemaakt door’, prijkt hier op een gebouw met de naam ‘t Hart van Terhole, in de Ardennen kwamen we het tegen in Jehonville. Jehonville bleek zich te bevinden in een krimpgebied, met veel vergrijzing. Zou er een parallel te trekken zijn?

Een korte internetsessie bleek leerzaam in dezen. Op YouTube een filmpje waarin het verhaal van ‘t Hart van Terhole verteld wordt in vier minuten. Dat filmpje schetst ook meteen een beeld van de gemeenschap. BN/De Stem leert me hoe ‘t Hart gefinancierd is en in een nieuwsbrief van SCOOP, met de titel ‘De kracht van de Zeeuwse burger’ (PDF), belicht Nico Out de achtergronden. En passant kom ik op Subsidiecoördinator.nl ook nog een vermelding van een subsidie voor bibliotheken in deze regio tegen.

Je informatie digitaal geserveerd krijgen bij het ontbijt: heerlijk.

Zoals een makker vanmiddag terecht opmerkte kun je zelf eigenlijk nooit aan de overkant zijn. Het woordenboek bevestigt dat:

↪De kant tegenover-dien waar de spreker of de zoo pas genoemde personen (of zaken) zich bevinden, overzijde.
↪— Vooral ook gewoon in toepassing op de overzijde van een water. Verg. ook de brune, Embl. 127 [1624]: ”Zoo Charon … u weder-brochte, Van d’over-waterkant.”

Ik heb besloten dit te negeren. Als je als Walchenaar zegt dat je naar de overkant gaat bedoel je dat je vertrekt naar Zeeuws-Vlaanderen. Als je daar eenmaal bent is het nog steeds de overkant. Je ziet het immers als een plaatsaanduiding. Vanaf vandaag wonen we dus gewoon een weekje aan/op de Overkant, in Terhole.

Geboren in Vlissingen, getogen in Middelburg kan ik niet beweren dat ik mijn eigen mooie provincie goed ken, zeker Zeeuws-Vlaanderen niet. Als kind kwam ik weliswaar regelmatig in plaatsjes als Breskens, Schoondijke en Sluiskil, omdat daar een paar lieve tantes woonden en toegegeven: met de omgeving van Retranchement ben ik ook een beetje bekend, omdat mijn ouders daar rond 1980 een stacaravan hadden staan. Veel verder dan dat kom ik echter niet. De Overkant is even dichtbij als ver weg, eigenlijk. Terhole moest ik zelfs even opzoeken, toen CBK Zeeland mij uitnodigde voor Krot of Kans. Beschamend maar waar.

Na de eerste kennismaking van vandaag weet ik al een hoop meer. Vanuit Middelburg ben je binnen drie kwartier op de plaats van bestemming. Terhole wordt niet goed aangegeven op de borden maar kan eigenlijk niet missen als je Hulst aanhoudt. Een adres vinden in het plaatsje is ook niet zo lastig. Huis nummer drie was snel gevonden. De omvang van het dorp maakte me, als niet-sporter, ook direct enthousiast voor een verkenningswandeling. Ik betrapte mezelf er nog wel op dat ik eerst even checkte hoe het gesteld was met de mobiele dekking in het dorp…en of de WiFi in huis wel werkte. Dat vind ik tegenwoordig blijkbaar belangrijker dan de vraag of er wel een toilet aanwezig is, of een acceptabele slaapkamer.

De wandeling riep gemengde gevoelens op. Terhole is mooi en lelijk. Je ziet er inderdaad krotten…en kansen. Van de enige winkel in het dorp, een slagerij, vraag je je af of die ooit nog open zal gaan. Je besluit van wel, omdat het pand er nog zo nieuw uit ziet. Voor de garage daarnaast vrees je echter het ergste. Die ziet er te desolaat uit. Dat contrast tussen oud en nieuw zie je overal. Er staan een paar schitterende woningen in het dorp, maar ook een paar bouwvallen. Tijdens de wandeling telden we meer dan 10 panden die te koop worden aangeboden. Dat riep uiteraard meteen de vraag op of wij het zouden zien zitten om  hier, aan de overkant, een huis te kopen, als we andere factoren dan het dorp zelf buiten beschouwing laten. Op dit moment denken we van niet. Dat er geen voorzieningen zijn is niet zo erg; twee kilometer verderop tref je een supermarktplein aan waar Middelburg een puntje aan kan zuigen. Gratis parkeren! Alle grote namen present! Het wemelt er van de boodschappentoeristen! Maar dat neemt de eerste indruk niet weg, de indruk dat het lastig aarden zal zijn in een dorp van deze omvang.

Maar het is een eerste indruk. We zagen ook al veel moois. Na 50 meter lopen al uitzichten die we vanuit Middelburg Centrum pas na een kilometer of drie in beeld krijgen. Brievenbussen onder ramen, in plaats van in deuren. Paardenbloemenvelden. Scholieren die zich luid kwebbelend een ongetwijfeld nog lange weg naar huis fietsen. Mensen die je gewoon groeten, gewoon omdat het kan. Het programma van de plaatselijke voetbalclub in een schitterend kastje langs de weg. Een begraafplaats die oude en nieuwe graven net zo soepel afwisselt als het dorp oude en nieuwe huizen. Verliefd op Terhole zijn we niet meteen geworden, maar we zijn een en al aandacht. De komende dagen gaan we, naast gewoon ons ding doen, eens kijken hoe makkelijk of moeilijk het is om hier aan (bibliotheek-) boeken te komen, en antwoorden proberen te vinden op vragen als:

• Hoe  belangrijk is Hulst voor de vele Vlamingen die we zagen?
• Wat doen al die Engelssprekende jongeren in het stadje?
• Waar drinkt men het liefst, hier aan de overkant, en hoe lang al?

donkere wolken boven terhole

In deze korte maar intensieve periode in de besliste luwte van de grote geschiedenis, zijn we er achter gekomen dat de leefbaarheid van een gemeenschap als Terhole gebaat is bij actieve, initiatiefrijke bewoners. Uit de verhalen van de kleurrijke bewoners die wij spraken, blijkt eens te meer dat er weinig gebrek is aan liefde voor de streek. Iedereen geniet er van hier te wonen. Jammer genoeg heerst er wel een lethargische sfeer. Zo van we zien het wel, wij hebben toch geen invloed op de besluiten en ontwikkelingen. Zeeuws Vlamingen hebben de neiging zich als slachtoffer op te stellen.  Ze worden te weinig uitgedaagd zelfstandig te opereren. Natuurlijk lukt dat alleen maar als die ondernemingsgezinde burgers zich gesteund weten door de lokale overheid. Die bepaalt namelijk of initiatieven kans krijgen uit te groeien tot iets ‘groots’. Tot aanlokkelijke activiteiten,  evenementen of een instituut dat tot de verbeelding spreekt. Iets waarmee men zich identificeert en dus leidt tot identiteit. Duidelijk is ook dat zoiets niet alleen en altijd hoeft te gebeuren in de vorm van geld, al is niks gratis. Het kan ook gaan om promotie, advies, stimulans of samenwerkingsverbanden. Net als bij de groei van planten is succes dikwijls een kwestie van groene vingers. Je moet de vegetatie vertroetelen en er tegen praten, zegt de volkswijsheid. Zo ook met lokale initiatieven. Een beetje mest, wat extra water en veel aandacht en betrokkenheid: dan gaat de rest vanzelf. Kansen zat. Uit het beroemde woordenboek (ook uit deze regio!) leren we dat krot ook modder is. Zeeuwen weten hoe vruchtbaar dat is en wat daar uit voort kan komen. Maar je kan er ook in wegzakken. Er is lef nodig en soms een stevige inspanning om aan de slurpende zuigkracht van het slijk te ontkomen. Een week is voldoende om te merken wat hier zou kunnen ontstaan.

Als acteur en architect werken wij onze belevenissen uit tot een tweespraak. Tussen modderworstelen en creatief handwerk. Zo proberen we een modus te vinden tussen raamwerk en afbeelding. Om iets vruchtbaars tot stand te brengen heb je baat bij randvoorwaarden, begrenzingen. Net als bij een bouwwerk. Tussen de muren en het dak kan het dagelijks leven zich gaan manifesteren. Zonder de veilige bescherming van die gebouwde grenzen, ontstaat er niks. Ook het slechten van muren lukt pas als die eerst zijn opgericht. Door niet als dictators te willen bepalen wat goed is voor de bewoners van Zeeuws Vlaanderen maakten de verhalen die wij opdiepten uit de bodem zelf, tot ons uitgangspunt. Alleen zo zijn we in staat op onze eigen beeldende manier tot een adequate probleemstelling en vervolgens tot oplossingen te komen. We zien onszelf niet als ‘geleerden’  - die mevrouw De Thije als het kwaad in de wereld ziet – maar eerder als geëngageerde dilettanten, die slechts door middel van hun persoonlijke nieuwsgierigheid en met behulp van hun eigen ambacht tot een zinvolle bijdrage aan de discussie trachten te komen.